A Real Academia Galega de Ciencias (RAGC) vén de elixir á oceanógrafa viguesa Aida Fernández Ríos como “Científica Galega do Ano”, nunha homenaxe que pon en valor o seu extraordinario legado científico e a súa traxectoria internacional no estudo dos océanos e do cambio climático.

Segundo salientan desde a institución, con esta distinción “preténdese poñer en valor o seu legado científico e a súa excelente traxectoria, que se viu truncada de xeito prematuro por un accidente que puxo fin a unha carreira chamada a seguir achegando contribucións de enorme relevancia”. A Academia subliña tamén que a súa figura representa “o compromiso coa ciencia feita desde Galicia” e destaca o papel fundamental das mulleres no avance do coñecemento científico.

Ao longo do ano celebraranse diversos actos na súa honra, que culminarán o vindeiro 8 de outubro, coincidindo co Día da Ciencia en Galicia.

Unha vida vencellada ao mar

Nada en Vigo en 1947, no seo dunha familia traballadora do barrio de Peniche, Aida Fernández Ríos medrou nun ambiente profundamente mariñeiro. O seu tío, que participaba nas campañas de pesca en Terranova, alimentou desde pequena a súa curiosidade polo océano con relatos e debuxos das súas travesías. O seu avó fora pescador no Grove e o seu pai traballaba nunha empresa que fornecía xeo aos barcos.

A súa traxectoria académica non foi lineal. Comezou estudos de Peritaxe Mercantil na Escola de Comercio de Vigo, mais tivo que abandonalos para traballar nunha imprenta debido á delicada saúde do seu pai. Sen renunciar á formación, compaxinou o emprego con clases na Escola de Artes e Oficios e na Alianza Francesa. Foi nese contexto cando coñeceu a investigadora Carmen Mouriño, vinculada ao que sería o actual Instituto de Investigacións Mariñas (IIM-CSIC), quen espertou nela o interese polas ciencias mariñas.

En 1972, con 25 anos, aprobou as oposicións a auxiliar de laboratorio no IIM. Mentres traballaba, completou o bacharelato nocturno e licenciouse en Bioloxía, estudos que rematou na Universidade de Santiago de Compostela, onde defendeu en 1992 unha tese centrada no fitoplancto da ría de Vigo e nas condicións ambientais que condicionan o seu crecemento.

Co paso dos anos converteuse en profesora de investigación e, entre 2006 e 2011, foi a primeira muller en dirixir o Instituto de Investigacións Mariñas.

Máis de 800 días no mar

A súa carreira científica estivo marcada por unha intensa actividade no mar. Participou en 30 campañas oceanográficas, sumando máis de 800 días de navegación polo Atlántico, o Índico, a Antártida e as costas galega e portuguesa. En cinco ocasións exerceu como xefa científica a bordo de buques españois e estranxeiros.

En 1988 dirixiu a súa primeira campaña internacional, cuxos resultados deron lugar a un dos artigos máis citados da historia do IIM. A partir dos anos noventa, a súa investigación centrouse especialmente na variabilidade do dióxido de carbono nos océanos e no seu impacto climático.

Formou parte do programa internacional World Ocean Circulation Experiment (1992-2000), contribuíndo á primeira avaliación global dos niveis de CO₂ no océano debido á acción humana. Este traballo foi publicado en 2004 na prestixiosa revista Science e puxo de manifesto un dos grandes desafíos ambientais actuais: a acidificación dos mares.

Desde entón, Fernández Ríos converteuse nunha das principais expertas europeas na relación entre as emisións de CO₂ e o aumento da acidez da auga do mar, advertindo dos seus efectos sobre organismos con estruturas calcarias, como os mexillóns.

Compromiso científico e social

Ao longo da súa carreira publicou máis dun centenar de artigos en revistas de alto impacto e participou en numerosos comités e organizacións internacionais sobre cambio global. Realizou estadías en centros de referencia en Reino Unido, Estados Unidos e Francia, e foi avaliadora de proxectos científicos en varios países.

En 2001 recibiu o premio “Galega Destacada” polo colectivo Diálogos 90. Sempre mantivo unha forte vinculación coa súa cidade natal e colaborou con entidades sociais e asociacións locais.

O 18 de xuño de 2015 ingresou como académica numeraria na Real Academia Galega de Ciencias, converténdose na terceira muller en formar parte da institución. No seu discurso de ingreso abordou precisamente “A acidificación do mar: unha consecuencia das emisións de CO₂”.

Aida Fernández Ríos faleceu o 22 de decembro de 2015, aos 68 anos, nun accidente de tráfico en Moaña. Co seu nomeamento como “Científica Galega do Ano”, a comunidade científica galega rende tributo a unha investigadora pioneira que levou o nome de Galicia aos principais foros internacionais da ciencia oceánica.