Un estudo realizado por persoal investigador do grupo de Neurobioloxía Celular e Molecular da Enfermidade de Parkinson do Centro Singular de Investigación en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas da USC (CiMUS) e da Universidade de Cambridge, coa colaboración doutras institucións europeas como o Instituto Karolinska, propón unha nova forma de entender como se dana e tamén como se repara o cerebro. O traballo, cofinanciado con fondos europeos e publicado en Nature, demostra que as lesións na substancia branca non son só unha consecuencia do dano neurolóxico, senón que poden actuar como o punto de partida dunha fervenza de cambios positivos que afectan o funcionamento cerebral.

Mielina, clave na reparación do dano cerebral

A substancia branca contén a mielina, unha capa que recubre as fibras nerviosas e permite que os sinais eléctricos se transmitan con rapidez e precisión. Cando esta mielina se perde, non só se altera a comunicación entre neuronas (sinapse). Segundo este estudo, tamén se activa unha resposta inflamatoria no cerebro, mesmo en rexións afastadas da lesión inicial. Esta reacción pode provocar cambios na actividade neuronal e a eliminación dalgunhas conexións entre neuronas, esenciais para o funcionamento normal do cerebro. Con todo, o persoal investigador sinala que este proceso non é negativo. En parte, representa un intento do propio cerebro por adaptarse ao dano e favorecer a súa reparación. A inflamación e os cambios sinápticos observados formarían parte dun mecanismo coordinado que reduce a actividade neuronal temporalmente e facilita a rexeneración da mielina.

“A clave está en se o cerebro consegue completar esa reparación. Cando a mielina se rexenera, a inflamación desaparece e as conexións entre neuronas se recuperan, permitindo restaurar a función normal. En cambio, se a rexeneración falla, a resposta inflamatoria vólvese crónica e o dano neuronal continúa progresando co tempo”, apunta a segunda autora do estudo e investigadora CiMUS, Andrea López López.

Este mecanismo axuda a entender mellor o que ocorre en enfermidades neurodexenerativas como a esclerose múltiple, o alzhéimer ou o párkinson, nas que o cerebro non logra repararse completamente e a inflamación persiste. Os resultados suxiren que o obxectivo terapéutico non debería centrarse unicamente en reducir a inflamación, senón en favorecer a rexeneración da mielina para permitir que o proceso de reparación se complete. En conxunto, o estudo apunta a que potenciar a capacidade do cerebro para rexenerar a mielina podería ser unha estratexia chave para frear e mesmo reverter a deterioración asociada a distintas enfermidades neurolóxicas.

Sen inflamación transitoria non hai rexeneración

Para comprobar o papel da microglía, o equipo eliminou selectivamente estas células na substancia gris. Nesas condicións, as neuronas deixaron de reducir a súa actividade de forma adaptativa e, de xeito crítico, a remielinización na substancia branca quedou bloqueada. En ausencia de microglía, o sistema perde a súa capacidade de rexenerarse. Este resultado demostra que a inflamación transitoria non é un efecto colateral do dano, senón un compoñente esencial do proceso de reparación cerebral.

De forma complementaria, cando os investigadores impediron a rexeneración da mielina, o sistema quedou atrapado no estado oposto. A resposta microglial, que en condicións normais é transitoria, non se resolveu e evolucionou cara a unha inflamación crónica sostida, acompañada dunha perda persistente de sinapse. Este escenario reproduce a denominada inflamación de baixo grao que caracteriza a progresión de múltiples enfermidades neurodexenerativas. En conxunto, os resultados establecen un principio fundamental: a rexeneración da substancia branca e a resolución da inflamación na substancia gris están estreitamente axustadas. Cando este equilibrio se rompe, a inflamación deixa de ser unha resposta adaptativa e o dano tende a cronificarse.

Especial relevancia no envellecemento

O estudo demostra ademais que, coa idade, a microglía perde a súa capacidade de resposta adaptativa: non incrementa a súa densidade, non modifica a súa morfoloxía nin leva a cabo a eliminación sináptica necesaria tras unha lesión. Esta perda de plasticidade funcional converte á microglía envellecida nun elemento incapaz de activar o programa rexenerativo, o que contribúe directamente ao fracaso da remielinización. Así, o envellecemento non só aumenta a carga de lesións na substancia branca, senón que tamén compromete os mecanismos que permitirían a súa reparación, favorecendo a persistencia da inflamación e a progresión cara á neurodexeneración.